O PARAFII

KONSEKRACJA KOŚCIOŁA

1995 r.

DATA POWOŁANIA PARAFII

1996 r.

WYZNANIE

Katolickie

KOŚCIÓŁ

Rzymskokatolicki

ARCHIDIECEZJA

Krakowska

DEKANAT

Białka Tatrzańska

PATRON PARAFII

Św. Franciszek
z Asyżu

(drugi patron Parafii)

HISTORIA PARAFII I KOŚCIOŁÓW

Historia religijna Czarnej Góry jest skomplikowana ze względu na podział administracyjny wsi (część główna i przysiółek Zagóra) oraz wielokrotne zmiany przynależności parafialnej.

Przynależność historyczna

● Początki: Początkowo wieś należała do parafii rzymskokatolickiej we Frydmanie.

● 1655 rok: Czarna Góra została włączona do nowo utworzonej parafii w Łapszach Wyżnych (wraz z Rzepiskami i Łapszanką).

● 1741 rok: Główną część wsi przekazano do parafii w Jurgowie. Z czasem powstała tam również kaplica Świętej Trójcy, poświęcona w 1985 roku przez biskupa Albina Małysiaka, a w latach 1997–2000 rozbudowana.

● 1779 rok: Przysiółek Zagóra został odłączony i przyłączony do parafii w Trybszu, przy której pozostał przez ponad dwa wieki.

Parafia pw. Przemienienia Pańskiego (Zagóra)

● 1948 rok: Mieszkańcy przysiółka Zagóra zbudowali własny, mały kamienny kościółek pw. Przemienienia Pańskiego, do którego na Msze Święte dojeżdżał proboszcz z Trybsza. W latach 70. XX wieku wzniesiono obok plebanię.

● Lata 1993–1995: Ze względu na zły stan techniczny kamiennego kościółka, spowodowany m.in. ruchami tektonicznymi, o. Hubert Kasztelan OCist wraz z mieszkańcami rozpoczął budowę nowej, większej świątyni w stylu regionalnym, według projektu Stanisława Tylki, wokół starej budowli.

● 1995–1996: Nowy kościół konsekrował 6 sierpnia 1995 roku ks. kardynał Franciszek Macharski, a w 1996 roku erygowano samodzielną parafię cysterską w Czarnej Górze (zależną od Opactwa Cystersów w Mogile).

Kościół pw. Przemienienia Pańskiego w Czarnej Górze został wzniesiony w stylu regionalnym (góralskim). Zaprojektował go architekt Stanisław Tylka z Zakopanego. Kamienna konstrukcja z charakterystycznymi elementami drewnianymi, wysoki dach oraz wieża nawiązują do tradycyjnego budownictwa podhalańskiego i spiskiego. Wnętrze urządzone jest w stylu regionalnym, również z dominującymi elementami drewnianymi.

 

Obecny kościół wybudowano w latach 1993–1995 na miejscu wcześniejszego obiektu. Do nowego kościoła przeniesiono ze starego ołtarz główny (wykonany przez lokalnych snycerzy), ołtarze boczne, zabytkowe 7-głosowe organy, chrzcielnicę i podstawę pod paschał.

 

Najbardziej charakterystyczny obraz znajduje się na lewej ścianie we wnętrzu kościoła. Obraz Ostatniej Wieczerzy zawiera portrety budowniczych kościoła na twarzach 12 apostołów.

 

6 sierpnia 1995 roku kościół został konsekrowany przez ks. kardynała Franciszka Macharskiego. W następnym roku specjalnym dekretem została erygowana parafia Przemienienia Pańskiego, której pierwszym proboszczem został o. Hubert Stanisław Kasztelan OCist. W 2016 roku ks. kardynał Stanisław Dziwisz mianował proboszczem parafii o. Benedykta Jerzego Faryja OCist. Pierwszym wikariuszem parafii został o. Marcin Tomasz Pater OCist. W 2017 roku nastąpiła zmiana wikariusza parafii. W miejsce o. Marcina Patera został mianowany o. Nikodem Wojciech Buczek OCist, który posługiwał w parafii do 2023 roku.

 

W 2023 roku w kościele zostały zainstalowane witraże, które stanowią jeden z najbardziej mistycznych i symbolicznych elementów wystroju świątyni. Wzbogacają one architekturę wnętrza, wnosząc do niego grę świateł i kolorów oraz skłaniając do refleksji nad kluczowymi wydarzeniami w historii Kościoła.

 

Szczególne miejsce w świątyni zajmują kompozycje witrażowe poświęcone dwóm wielkim kultom religijnym.

 

Pierwszy, znajdujący się na północnej ścianie kościoła, to witraż Bożego Miłosierdzia. Przedstawia postacie i symbole nierozerwalnie związane z orędziem o Miłosierdziu Bożym: obraz „Jezu, ufam Tobie” – centralny wizerunek Chrystusa z charakterystycznymi promieniami wychodzącymi z Jego serca, św. siostrę Faustynę Kowalską – mistyczkę i apostołkę Bożego Miłosierdzia – oraz św. Jana Pawła II – papieża Polaka, który zawierzył świat Bożemu Miłosierdziu i kanonizował siostrę Faustynę.

 

Drugi, znajdujący się na południowej ścianie kościoła, obejmuje witraże w kaplicy Matki Bożej Fatimskiej, które nawiązują bezpośrednio do objawień z 1917 roku w Portugalii. Przedstawiają dzieci fatimskie – wizerunki pastuszków: św. Hiacynty, św. Franciszka oraz służebnicy Bożej siostry Łucji, będących świadkami spotkań z Maryją.

 

Wizerunek Anioła Pokoju przedstawia niezwykłą scenę, w której anioł karmi dzieci fatimskie chlebem oraz podaje im do adoracji kielich z Hostią, przygotowując je na późniejsze spotkanie z Matką Bożą.

 

Ponieważ kościół powstał w latach 90. XX wieku, program ikonograficzny jego wnętrza silnie odwołuje się do współczesnej historii Polski, martyrologii oraz wielkich postaci Kościoła katolickiego, które wpłynęły na losy narodu.

 

Witraże umieszczone w oknach bocznych prezbiterium pełnią funkcję zarówno sakralną, jak i patriotyczno-historyczną. Ukazują sylwetki dwóch wielkich Polaków, którzy w okresie komunizmu stali się symbolami oporu i niezłomności: bł. ks. kardynała Stefana Wyszyńskiego (Prymasa Tysiąclecia), przedstawionego w szatach kardynalskich, oraz bł. ks. Jerzego Popiełuszki, przedstawionego w szatach liturgicznych. Obecność obu tych postaci w oknach spiskiej świątyni ma na celu przypomnienie wiernym o takich wartościach jak wolność, prawda, wierność sumieniu, miłość do ojczyzny i solidarność, które obaj duchowni reprezentowali swoim życiem.

 

6 sierpnia 2025 roku miały miejsce doniosłe wydarzenia liturgiczne, podczas których poświęcono nowy ołtarz główny oraz nową ambonę. Oba te elementy zostały zaprojektowane i wykonane w taki sposób, aby swoim stylem harmonijnie nawiązywały do dawnego ołtarza oraz ołtarzy bocznych, zachowując spójność architektoniczną i historyczną wnętrza sakralnego.

 

Wielkie zmiany objęły również kaplicę Matki Bożej Fatimskiej, gdzie zrealizowano następujące prace: wykonano nową nastawę ołtarzową (retabulum), przygotowaną specjalnie dla figury Matki Bożej Fatimskiej, gabloty z wotami, w których godnie wyeksponowano piękne dary wotywne składane przez wiernych ku czci Matki Najświętszej, oraz nową ambonę, która dopełnia wystrój przestrzeni modlitewnej w kaplicy.

 

Świątynię otaczają rzeźbione stacje różańcowe i Drogi Krzyżowej. U podnóża kościoła znajduje się Grota Matki Bożej Fatimskiej.

Historia Czarnej Góry

Nazwa miejscowości prawdopodobnie wywodzi się od wyglądu wzniesienia, na którym ją ulokowano – góra była porośnięta ciemnym, świerkowym lasem, który pierwsi osadnicy wycięli. Najprawdopodobniej centrum osadniczym był przysiółek Sołtystwo, zlokalizowany na przełęczy. Pierwszymi sołtysami byli prawdopodobnie przedstawiciele rodziny Czarnogurskich, którzy wyemigrowali do wsi Frankova.

 

Pod koniec XV wieku przybyły tutaj grupy Wołochów, które uchodziły przed nawałą turecką z południowej Europy. Według relacji ludności były to rodziny przybyłe z Czarnogóry, które osiedliły się w części wsi zwanej obecnie Sołtystwem. W późniejszym okresie na terenie wsi, głównie w południowej części, zaczęli licznie osiedlać się przybysze z sąsiedniego Podhala. Pieczę nad nimi sprawowali panowie nowotarscy i czorsztyńscy, słynący z ostrego traktowania swoich poddanych. Sprawiło to, iż z biegiem lat Czarna Góra stała się typowo polską wsią. Jej mieszkańcy trudnili się wyrębem lasów, myślistwem i pasterstwem.

 

Pierwsze udokumentowane wzmianki o miejscowości pochodzą z końca XVI wieku, a dokładniej z dokumentów z lat 1589, 1594 i 1595. Pierwszy z tych dokumentów stwierdza nabycie szeregu ziem klucza dunajeckiego przez rodzinę Horwathów – Palocsayów, a kolejne dwa dokumenty to potwierdzają. W dokumentach tych Czarna Góra jest wymieniona wśród szałasów i owczarni pod węgierską nazwą Czerna Hora. Z 1637 roku pochodzą zapiski kronikarzy, którzy wspominają pasterzy z Czarnej Góry wypasających swoje stada w Tatrach pod Jaworowym Stawem i w Tatrach Bielskich.

 

Wprawdzie pierwsza wzmianka o Czarnej Górze pochodzi z dokumentu Kapituły Spiskiej z końca XVI wieku, ale jest ona wymieniona tylko wśród „szałasów i owczarń”. Wieś rozwinęła się prawdopodobnie z osiedla pasterskiego, lecz o jej początkach nic nie wiadomo. Musiała istnieć już na początku XVII wieku, gdyż Michał Hrosieński w „Opisaniu ciekawym gór Tatrów” (1650) wymienia należące do Czarnej Góry hale w Tatrach Bielskich. Już pierwszy rzut oka na wieś wskazuje, że znajdujemy się w innym regionie Podtatrza. Szczególnie uderzające są różnice w budownictwie. Zagrody stawiane w czworobok zamknięte są szczytową ścianą budynku mieszkalnego i wysoką bramą. Domy, niejednokrotnie murowane, posiadają bogate zdobienia zwieńczeń ścian szczytowych.

 

Lokowanie wsi odbyło się prawdopodobnie na początku XVII wieku na prawie wołoskim, jednak niestety nie zachował się żaden dokument potwierdzający ten fakt. Pierwszym właścicielem wsi była rodzina Horvathów – Palocsayów, która była właścicielem wsi do 1670 roku. Również w 1670 roku wieś zmieniła właściciela na rodzinę włoskiego pochodzenia Joanellich de Toulano, w której posiadaniu pozostawała do 1771 roku, kiedy to ponownie znalazła się w rękach rodziny Horwathów – Palocsayów. Pozostała w ich posiadaniu do 1848 roku i przekształceń ustrojowych**, które** zaszły na Węgrzech, to jest uwłaszczenia chłopów, zniesienia poddaństwa oraz ogłoszenia równości wobec prawa. Dzięki osiedlaniu się nowych osadników wieś powoli się rozrastała – w 1772 roku liczyła 64 gospodarstwa, w 1831 – 77 gospodarstw, a w 1867 – 89 gospodarstw. Ważnym zajęciem mieszkańców było pasterstwo, gdyż gleba i położenie mało sprzyjały uprawom rolniczym.

 

W niektórych miejscach zachował się jeszcze pasterski charakter wsi, widoczny w jej zabudowie, układzie pól oraz pozostałościach pasterskiej gospodarki rolnej.

 

W 1850 roku powstała pierwsza szkoła. Początkowo językiem nauczania był słowacki, a później również przez pewien czas węgierski. Okres ten, od około połowy XIX wieku do początku XX wieku, był czasem, gdy sprawy narodowościowe zaczęły mieć istotne znaczenie. Ruchy narodowe Słowaków zaczęły prowadzić silną akcję słowakizacyjną terenów Spisza zamieszkałych przez ludność polską. Doprowadziło to między innymi do sytuacji, w której od 1880 roku w przeprowadzanych spisach ludnościowych mieszkańcy Spisza nie mogli wybrać narodowości polskiej. Od 1895 roku zaczęły się działania Polaków z Galicji w celu obrony świadomości narodowej Polaków ze Spisza. Efektem tego było powstanie między innymi polskich bibliotek. Jedna z nich powstała również w Czarnej Górze.

 

Po I wojnie światowej tereny Spisza stały się przedmiotem ostrego sporu między Polską a Czechosłowacją. W tym okresie, na przełomie lat 1918 i 1919, Czarna Góra po raz pierwszy w historii znalazła się w granicach państwa polskiego, aczkolwiek stało się to jedynie na okres około 10 tygodni, po którym władzę nad wioską objęła Czechosłowacja. Państwa Ententy, które zwycięsko wyszły z wojny, podjęły decyzję, że na terenie części Spisza, która obejmowała również Czarną Górę, odbędzie się plebiscyt, który zadecyduje o przynależności spornych terenów do danego państwa. Zaczęła się walka między państwami o przeciągnięcie mieszkańców na swoją stronę. Ostatecznie plebiscyt został odwołany, a Czarna Góra na stałe została przyłączona do Polski 28 lipca 1920 roku decyzją Rady Ambasadorów, podjętą w Spa.

 

W 1939 roku, w pierwszych dniach kampanii wrześniowej, tereny polskiego Spisza zostały zajęte przez Słowację, która była sprzymierzona z Niemcami. Przez całą II wojnę światową Czarna Góra pozostawała w granicach Słowacji, dzięki czemu warunki bytowe były znacznie lepsze niż po drugiej stronie rzeki Białki, gdzie tereny były objęte przez Generalne Gubernatorstwo. Po zakończeniu wojny Czarna Góra wróciła do Polski.

 

W latach 1954–1972 wieś należała do gromady Czarna Góra i była siedzibą jej władz. W latach 1975–1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa nowosądeckiego.

Ciekawostki

W 1874 roku miała miejsce ogromna powódź. Po powodzi mieszkańcy wybudowali kapliczkę św. Jana Nepomucena na skraju wsi, w kierunku Jurgowa. Miała ona chronić wioskę przed wylewem rzeki Białki i potoku Bryjów. Na ten sam rok datuje się powstanie kapliczki Świętej Trójcy przy ulicy Nadwodniej, która miała powstać po ustąpieniu epidemii cholery w Czarnej Górze i okolicach.

 

Od XVII wieku w Czarnej Górze mieszkają Romowie, którzy przybyli z Węgier. Założyli oni znany zespół muzyczny Kałe Bała, którego prezesem jest Teresa Mirga.

 

W spisanym w 1773 roku urbarze terezjańskim znajdują się nazwiska 68 gazdów. W kolejnych latach wieś się powiększała. W 1831 roku liczyła 77 gospodarstw, w 1867 roku – 89 gospodarstw, natomiast w spisie węgierskim z 1910 roku widniało już 148 domów, w tym 13 murowanych i jedna lepianka. Pozostałe domy były drewniane.

W 1923 roku w Czarnej Górze po raz pierwszy w Polsce zostały rozegrane krajowe zawody szybowcowe.

 

W 1991 roku Czarną Górę odwiedził premier Słowacji Jan Čarnogurský, którego korzenie wywodzą się od pierwszego sołtysa Czarnej Góry. Pierwsi sołtysi miejscowości przybierali nazwisko od jej nazwy.

Kultura

We wsi używana jest gwara spiska, zaliczana przez polskich językoznawców do gwar dialektu małopolskiego języka polskiego, przez słowackich zaś uznawana za gwarę przejściową polsko-słowacką.

 

Tradycyjnym ubiorem jest strój spiski w odmianie jurgowskiej.

 

W Czarnej Górze działa wiele zespołów regionalnych: Ciardasie, Koce Łapki i Kałe Bała.

Najwyższe wzniesienie – Czarna Góra, 902 m n.p.m. „Litwinka”

Czarna Góra to wzniesienie o wysokości 902 m n.p.m., usytuowane po prawej stronie rzeki Białki. Wysokość góry względem poziomu rzeki wynosi 205 m. Na szczycie znajduje się Krzyż Milenijny wybudowany w 2000 r. przez ówczesnego proboszcza parafii pw. Przemienienia Pańskiego w Czarnej Górze – o. Huberta Kasztelana OCist. Krzyż o wysokości 20 m został wybudowany na wzór krzyża na Giewoncie dla uczczenia dwóch tysięcy lat chrześcijaństwa. Został uświęcony poprzez dotknięcie relikwiami Krzyża Chrystusowego z Sanktuarium Krzyża Św. w Krakowie-Mogile.

 

Na szczycie znajduje się również drewniana altana widokowa wraz z ławkami wypoczynkowymi. Ze szczytu rozpościera się jedna z najpiękniejszych w Polsce panoram Tatr: Bielskich, Wysokich oraz Zachodnich, jak również Gorców, Pienin i okolicznych miejscowości Podhala i Spiszu.

 

Organizowane są tutaj zawody szybowcowe, a także odbywają się loty paralotniowe.

Inne formy nazewnicze wsi

● Słow. Čierna Hora.

● Węg. Feketebérc – urzędowa nazwa wsi podczas przynależności do Królestwa Węgier; również Csarnagura na niektórych mapach austriackich

● Niem. Schwarzberg – nazwa używana w gwarze Niemców spiskich oraz na mapach austriackich